Làm nhà gỗ để thờ cúng có ý nghĩa gì trong văn hóa Bắc Bộ
Trong tâm thức của người Việt nói chung và người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ nói riêng, ngôi nhà không chỉ đơn thuần là chốn đi về, là nơi che mưa che nắng. Nó còn là một không gian văn hóa, một biểu tượng của sự gắn kết giữa các thế hệ. Đặc biệt, khi nhắc đến không gian thờ tự, hình ảnh những nếp nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ mái ngói rêu phong, ẩn mình dưới tán cây xanh mát luôn gợi lên một niềm xúc cảm thiêng liêng khó tả. Việc lựa chọn chất liệu gỗ để xây dựng nơi thờ cúng tổ tiên không phải là một sự ngẫu nhiên hay chỉ đơn thuần là chạy theo trào lưu hoài cổ, mà ẩn sâu trong đó là những tầng ý nghĩa văn hóa, tâm linh và triết lý sống sâu sắc của cha ông ta từ ngàn đời nay.
Sợi dây kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai
Người Việt Nam có đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, coi trọng việc thờ cúng tổ tiên như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Nhà thờ họ hay từ đường chính là nơi hiện thực hóa đạo lý ấy. Khi bước chân vào một không gian được bao bọc bởi gỗ, ta dễ dàng cảm nhận được sự ấm cúng, tĩnh lặng và trang nghiêm. Gỗ, hay hành Mộc, trong ngũ hành tượng trưng cho sự sinh sôi, nảy nở, nhưng cũng mang trong mình sự trầm mặc, vững chãi của thiên nhiên.
Việc phục dựng hay xây mới những nếp nhà gỗ truyền thống để làm nơi thờ tự là cách để con cháu thể hiện lòng hiếu kính. Mỗi thớ gỗ, mỗi nét chạm khắc trên xà, trên cột đều như những trang sử sống động lưu giữ ký ức của dòng họ. Khác với bê tông cốt thép lạnh lẽo, gỗ mang “hơi thở”. Nó co giãn theo thời tiết, nó chuyển màu theo thời gian. Màu nâu trầm của gỗ Lim, gỗ Mít qua năm tháng càng trở nên bóng đẹp, như chính sự trường tồn của phúc đức tổ tiên để lại cho con cháu. Làm nhà gỗ thờ cúng chính là xây dựng một cây cầu nối tâm linh, để mỗi khi giỗ chạp, lễ tết, con cháu tụ họp về, nhìn lên những hàng cột gỗ vững chãi mà thấy được bóng dáng cha ông, thấy được cội nguồn của mình.
Phong thủy và sự hài hòa trong kiến trúc nhà gỗ kẻ truyền
Xét về khía cạnh phong thủy, việc sử dụng gỗ làm nhà thờ mang lại vượng khí rất lớn. Mộc là biểu tượng của mùa xuân, của sự đâm chồi nảy lộc. Trong không gian thờ cúng, hành Mộc giúp cân bằng các yếu tố Kim (đồ thờ đồng), Hỏa (nén hương, ngọn nến), Thổ (đất, gạch) và Thủy (nước thờ). Sự hài hòa này tạo nên một trường năng lượng an lành, giúp tâm hồn con người trở nên thư thái, nhẹ nhàng mỗi khi hành lễ.
Đi sâu vào kiến trúc nhà gỗ, ta thấy được sự tinh tế tuyệt vời trong tư duy của người thợ xưa. Nhà gỗ Bắc Bộ thường được làm theo hướng Nam hoặc Đông Nam để đón gió mát, tránh nắng gắt. Cấu trúc nhà thường là 3 gian hoặc 5 gian, trong đó gian chính giữa luôn là nơi trang trọng nhất dành để thờ cúng. Tại đây, hệ thống cửa võng, hoành phi, câu đối được bài trí uy nghiêm, sơn son thiếp vàng rực rỡ trên nền gỗ mộc mạc, tạo nên sự đối lập nhưng lại vô cùng hài hòa về thị giác.
Độ cao, độ rộng của các gian nhà cũng được tính toán kỹ lưỡng theo thước Lỗ Ban, đảm bảo các cung số đẹp để mang lại tài lộc, bình an cho gia chủ. Không gian nhà gỗ thường thoáng đãng, lưu thông khí tốt, giúp khói hương không bị quẩn, tạo cảm giác thanh tịnh tối đa cho nơi thờ tự.
Giá trị thẩm mỹ và kỹ thuật điêu khắc đỉnh cao
Làm nhà gỗ để thờ cúng còn là cách để lưu giữ và tôn vinh nghệ thuật điêu khắc gỗ đỉnh cao của người Việt. Không giống như những công trình xây dựng công nghiệp, mỗi công trình nhà gỗ là một tác phẩm nghệ thuật độc bản. Những người nghệ nhân không chỉ dựng cột, lợp mái mà họ còn “thổi hồn” vào gỗ.
Trên các cấu kiện như kẻ, bẩy, con rường, xà nách, ta thường bắt gặp những đồ án hoa văn tinh xảo. Đó có thể là bộ Tứ Linh (Long, Ly, Quy, Phượng) thể hiện quyền uy và sự linh thiêng; bộ Tứ Quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) biểu tượng cho bốn mùa tươi tốt, khí tiết thanh cao của người quân tử; hay những hình ảnh gần gũi như hoa sen, chữ Thọ, chữ Phúc hóa rồng… Tất cả những chi tiết này khi đặt trong không gian thờ cúng không chỉ làm tăng vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn gửi gắm những ước vọng về một cuộc sống sung túc, bình an và hạnh phúc.
Sự tinh tế còn nằm ở kỹ thuật sàm đóng, mộng mạng. Hệ thống kết cấu nhà gỗ chồng rường hay kẻ truyền đặc trưng của Bắc Bộ cho phép liên kết các cấu kiện gỗ lớn lại với nhau mà không cần dùng đến đinh sắt. Sự liên kết này vừa lỏng vừa chặt, cho phép ngôi nhà có độ đàn hồi nhất định, đứng vững trước gió bão và sự rung chuyển của nền đất. Đây là minh chứng cho trí tuệ và kinh nghiệm tích lũy ngàn năm của cha ông ta.
Các hình thức nhà gỗ thờ cúng phổ biến hiện nay
Tùy vào quy mô của dòng họ, điều kiện kinh tế và quỹ đất mà gia chủ có thể lựa chọn các hình thức nhà gỗ khác nhau. Tuy nhiên, dù quy mô lớn hay nhỏ, cái cốt lõi vẫn phải giữ được “lề lối” cổ truyền.
Nhà gỗ 3 gian – Sự lựa chọn tinh gọn và ấm cúng
Đối với những gia đình thờ cúng chi nhỏ hoặc diện tích đất hạn chế, nhà gỗ 3 gian là sự lựa chọn tối ưu. Cả 3 gian đều được sử dụng linh hoạt, nhưng gian giữa luôn dành cho thờ cúng, hai gian bên là nơi tiếp khách và con cháu thụ lộc. Kiểu nhà này tạo cảm giác gần gũi, ấm cúng, mọi sinh hoạt đều xoay quanh bàn thờ tổ, gắn kết các thành viên trong gia đình.
Nhà gỗ 3 gian 2 chái – Quy mô bề thế cho dòng họ lớn
Phổ biến nhất cho các dòng họ lớn hoặc các gia đình có điều kiện là mẫu nhà gỗ 3 gian 2 chái. Hai chái nhà (buồng gói) được mở rộng sang hai bên, thường được dùng làm nơi nghỉ ngơi hoặc kho chứa đồ lễ. Không gian 3 gian giữa nhờ đó trở nên rộng rãi hơn, bề thế hơn, đủ sức chứa cho những dịp giỗ chạp đông người. Mái ngói mũi hài đỏ tươi uốn lượn, bờ nóc đắp vẽ hoa chanh, đầu đao cong vút tạo nên vẻ đẹp uy nghi, cổ kính.
Thách thức và tâm huyết trong quá trình kiến tạo
Để có được một ngôi nhà gỗ thờ cúng đúng nghĩa, quá trình thực hiện không hề đơn giản. Nó đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, công sức và tài chính. Đầu tiên là khâu chọn gỗ. Gỗ dùng làm nhà thờ phải là gỗ tốt, bền chắc, không bị mối mọt, cong vênh. Người xưa thường dùng gỗ Lim, gỗ Sến, gỗ Táu… Ngày nay, do nguồn gỗ khan hiếm, việc tuyển chọn được những cây gỗ già, lõi đặc, vân đẹp là cả một hành trình gian nan.
Tiếp đến là khâu thiết kế. Quá trình thiết kế nhà gỗ đòi hỏi kiến trúc sư phải là người am hiểu sâu sắc về văn hóa, tỷ lệ hình học cổ và các quy tắc phong thủy khắt khe. Một sai sót nhỏ trong kích thước sà, cột cũng có thể phá vỡ tỉ lệ vàng của ngôi nhà hoặc phạm vào các cung xấu.
Quan trọng nhất là khâu thi công. Đội ngũ thợ thi công nhà gỗ phải là những nghệ nhân lành nghề, thường xuất thân từ các làng nghề mộc nổi tiếng như Chàng Sơn, Hương Ngải (Hà Nội) hay Nam Định, Bắc Ninh. Chỉ có những đôi bàn tay tài hoa, quen với đục, tràng, cưa, bào từ tấm bé mới có thể tạo ra những đường nét chạm trổ mềm mại, có hồn. Họ làm việc không chỉ bằng kỹ thuật mà bằng cả cái tâm hướng về tổ tiên, bởi họ hiểu rằng mình đang xây dựng một công trình tâm linh để đời.
Giữ gìn bản sắc trong nhịp sống hiện đại
Giữa sự phát triển như vũ bão của kiến trúc hiện đại, những ngôi biệt thự, nhà cao tầng mọc lên san sát, thì sự trở lại của nhà gỗ dân gian trong vai trò nhà thờ họ là một tín hiệu đáng mừng. Nó cho thấy ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của người Việt vẫn luôn chảy âm ỉ và mạnh mẽ.
Nhiều gia đình hiện nay chọn giải pháp kết hợp: nhà ở tiện nghi hiện đại bên cạnh một nếp nhà gỗ truyền thống dành riêng cho việc thờ tự. Hoặc xây dựng nhà thờ gỗ trên tầng thượng của biệt thự. Dù ở hình thức nào, tinh thần hướng về cội nguồn vẫn là chủ đạo. Ngôi nhà gỗ không chỉ là nơi thờ cúng, mà còn là bảo tàng thu nhỏ của dòng họ, nơi lưu giữ gia phả, sắc phong, kỷ vật, là nơi giáo dục con cháu về truyền thống hiếu học, nhân nghĩa.
Sự trường tồn của nhà gỗ không chỉ nằm ở độ bền của vật liệu gỗ Lim, gỗ Mít hàng trăm năm, mà còn nằm ở giá trị tinh thần nó mang lại. Mỗi khi bước qua bậc ngũ cấp, chạm tay vào cánh cửa bức bàn, ngửi thấy mùi hương trầm quyện với mùi gỗ mộc, lòng người như lắng lại, bỏ lại sau lưng những xô bồ, toan tính của cuộc sống mưu sinh. Đó chính là ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất của việc làm nhà gỗ để thờ cúng trong văn hóa Bắc Bộ.
Lời kết
Xây dựng nhà gỗ để thờ cúng là một việc hệ trọng của cả đời người, thậm chí là của cả một dòng họ. Đó là sự kết tinh của lòng hiếu thảo, của văn hóa và nghệ thuật kiến trúc truyền thống. Một ngôi nhà gỗ đẹp không chỉ ở hình thức bên ngoài mà còn ở cái “hồn” bên trong, ở sự ấm cúng và linh thiêng mà nó mang lại cho gia chủ. Giữ gìn nếp nhà gỗ cũng chính là giữ gìn hồn cốt của làng quê Việt, để mạch nguồn văn hóa ấy cứ thế chảy mãi, nối liền quá khứ với tương lai.
