Khám phá tinh hoa chạm khắc của các nghệ nhân mộc truyền thống vùng đất Thành Nam
Có những vùng đất mà khi nhắc đến, người ta không chỉ nhớ về cảnh sắc thiên nhiên mà còn nhớ về tiếng đục, tiếng cưa vang vọng qua bao thế hệ. Nam Định, hay còn được gọi với cái tên thân thương là Thành Nam, chính là một nơi như thế. Nơi đây không chỉ là đất học, mà còn là cái nôi sản sinh ra những đôi bàn tay tài hoa bậc nhất trong lĩnh vực làm nhà gỗ truyền thống. Đối với những ai trót mê đắm vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy kiêu hãnh của gỗ, việc tìm hiểu về nghệ thuật chạm khắc của các nghệ nhân nơi đây giống như một hành trình tìm về cội nguồn văn hóa, nơi từng thớ gỗ vô tri được thổi hồn để trở thành những tác phẩm nghệ thuật sống mãi với thời gian.
Dấu ấn thời gian trong từng nhát đục tại đất Thành Nam
Không phải ngẫu nhiên mà Nam Định được xem là “thủ phủ” của nghề mộc miền Bắc. Ngược dòng thời gian, lịch sử nghề mộc tại Nam Định đã có từ hàng trăm năm trước, gắn liền với sự hưng thịnh của các triều đại phong kiến Việt Nam. Từ những làng nghề nức tiếng như La Xuyên (Ý Yên) hay Hải Minh (Hải Hậu), những người thợ mộc đã mang tài năng của mình đi khắp chốn để dựng nên những cung vua, phủ chúa, đình chùa miếu mạo uy nghiêm.
Điểm khác biệt lớn nhất làm nên thương hiệu của thợ mộc Thành Nam chính là sự tỉ mỉ đến mức cực đoan và tư duy thẩm mỹ phóng khoáng nhưng vẫn tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc phong thủy. Nếu như nghề mộc ở các vùng khác có thể thiên về sự đồ sộ, to lớn, thì người thợ Nam Định lại chú trọng vào sự tinh tế trong từng chi tiết nhỏ. Một nếp nhà gỗ được dựng lên không chỉ để che mưa che nắng, mà đó là cả một câu chuyện kể bằng hình ảnh, nơi con cháu nhìn lên mái nhà là thấy được lời răn dạy của cha ông qua các tích cổ.
Nghệ thuật chạm khắc: Thổi hồn vào gỗ cứng
Để tạo nên một ngôi nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ đúng chuẩn, phần khung gỗ vững chãi thôi là chưa đủ. Cái “hồn” của ngôi nhà nằm chính ở những mảng chạm khắc. Người nghệ nhân Nam Định sở hữu kỹ thuật đục chạm “bong kênh” trứ danh. Đây là kỹ thuật khó nhất trong nghề điêu khắc gỗ, đòi hỏi người thợ phải luồn mũi đục vào những ngóc ngách nhỏ hẹp nhất, tách rời các lớp gỗ để tạo độ sâu, độ rỗng, khiến cho các họa tiết như rồng, phượng, hoa lá dường như đang bay lượn, tách biệt hẳn khỏi nền gỗ.
Hãy tưởng tượng, trên một thanh kẻ hiên hay bẩy cò, người thợ phải thể hiện trọn vẹn bộ Tứ Linh (Long – Ly – Quy – Phượng) hoặc Tứ Quý (Tùng – Cúc – Trúc – Mai). Dưới bàn tay của nghệ nhân Thành Nam, con rồng không chỉ nhe nanh múa vuốt mà còn toát lên vẻ uy nghi, quyền quý; cành trúc không cứng nhắc mà mềm mại đung đưa trước gió; bông cúc nở xòe từng cánh mỏng manh. Mỗi nhát đục hạ xuống là một sự tính toán chính xác tuyệt đối, bởi với gỗ, một khi đã đục đi thì không thể đắp lại được. Sai một ly là đi một dặm, hỏng cả một thanh gỗ quý giá trị hàng chục triệu đồng.
Sự giao thoa giữa kỹ thuật và tâm linh trong kiến trúc nhà gỗ
Người xưa quan niệm rằng, ngôi nhà là nơi hội tụ sinh khí. Vì vậy, mọi đường nét chạm khắc không chỉ đẹp mà còn phải mang ý nghĩa cát tường. Trong các công trình nhà gỗ do thợ Nam Định thi công, ta thường thấy hình ảnh con dơi (Phúc) ngậm đồng tiền, hay hình ảnh quả lựu tách vỏ khoe hạt (mong muốn con đàn cháu đống). Những họa tiết này được lồng ghép khéo léo vào các cấu kiện chịu lực, làm mềm hóa sự thô cứng của kết cấu khung.
Đặc biệt, phần “kẻ ngồi” và “con rường” trong bộ khung nhà là nơi phô diễn kỹ thuật đỉnh cao nhất. Các nghệ nhân thường chạm khắc theo lối “lá lật” hoặc “triện tàu lá dắt”. Nhìn từ dưới lên, các lớp hoa văn xếp chồng lên nhau tầng tầng lớp lớp nhưng không hề rối mắt, ngược lại tạo cảm giác sâu hun hút, cuốn hút người xem vào một không gian vừa thực vừa ảo. Đây chính là điểm tinh hoa của kiến trúc nhà gỗ mà hiếm có loại hình kiến trúc hiện đại nào so sánh được.
Quy trình khắt khe từ thiết kế đến thi công
Để ra đời một tác phẩm hoàn hảo, quy trình thiết kế nhà gỗ đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa và kích thước Lỗ Ban. Các nghệ nhân Nam Định thường không vẽ bản vẽ 3D hào nhoáng ngay từ đầu, mà họ phác họa ý tưởng bằng mực tàu trên giấy dó hoặc vạch trực tiếp lên gỗ (lấy mực). Họ tính toán khẩu độ gian, kích thước cột cái, cột quân sao cho vừa vặn với khuôn viên đất của gia chủ mà vẫn đảm bảo tỷ lệ vàng trong kiến trúc cổ.
Sau khi chốt phương án, quá trình thi công nhà gỗ diễn ra như một nghi lễ trang trọng. Từ lễ phạt mộc (khởi công) cho đến lễ cất nóc, mỗi công đoạn đều được thực hiện với thái độ tôn kính. Gỗ được chọn thường là gỗ Lim, gỗ Mít, Gõ Đỏ… những loại gỗ có độ bền hàng trăm năm. Người thợ Nam Định có bí quyết xử lý gỗ gia truyền, giúp gỗ không bị nứt nẻ, cong vênh trước sự khắc nghiệt của thời tiết miền Bắc. Họ ngâm gỗ, sấy gỗ theo phương pháp tự nhiên kết hợp hiện đại, đảm bảo khi lắp dựng, các mộng gỗ khít khao đến mức không cần dùng đinh hay keo dính.
Vẻ đẹp chuẩn mực của nhà gỗ 3 gian 2 chái
Trong số các mẫu nhà, nhà gỗ 3 gian 2 chái là kiểu kiến trúc được ưa chuộng nhất và cũng là nơi thợ Nam Định thể hiện rõ nhất tài năng của mình. Ba gian chính là không gian thờ tự và tiếp khách, nơi trang trọng nhất với những bộ cửa bức bàn chạm khắc tùng cúc trúc mai hoặc ngũ phúc lâm môn. Hai chái (buồng gói) là không gian sinh hoạt riêng tư, ấm cúng.
Sự cân đối trong hình khối và sự tinh xảo trong chi tiết nội thất tạo nên một tổng thể hài hòa. Bước vào ngôi nhà này, ta cảm nhận được sự mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông. Mùi thơm thoang thoảng của gỗ mộc quyện với mùi hương trầm tạo nên một không gian thiền tịnh, giúp con người trút bỏ mọi muộn phiền của cuộc sống xô bồ.
Kết cấu nhà gỗ: Bộ xương sống vững chắc
Nói về vẻ đẹp bên ngoài mà quên đi kết cấu nhà gỗ bên trong thì thật thiếu sót. Hệ khung nhà gỗ cổ truyền hoạt động dựa trên nguyên tắc cân bằng lực và liên kết mộng. Các nghệ nhân Thành Nam cực kỳ khắt khe trong việc làm mộng (mộng thắt, mộng đuôi cá). Một cái mộng tốt là khi tháo ra lắp vào trăm lần vẫn khít, khi nhà bị rung lắc do bão gió thì các mộng này co giãn nhịp nhàng để giữ cho ngôi nhà đứng vững.
Hệ thống cột cái to lớn đứng sừng sững nâng đỡ toàn bộ mái ngói mũi hài nặng hàng chục tấn. Các thanh xà, kẻ, bẩy đan xen nhau tạo thành một hệ giàn không gian vững chắc. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật mộc chuẩn xác và nghệ thuật chạm khắc bay bổng đã biến những khối gỗ nặng nề trở thành một tác phẩm nghệ thuật nhẹ nhàng, thanh thoát.
Giữ gìn hồn cốt nhà gỗ dân gian trong thời đại mới
Ngày nay, dù công nghệ CNC đã phát triển mạnh mẽ, có thể tạo ra hàng loạt hoa văn giống hệt nhau trong thời gian ngắn, nhưng những người sành chơi nhà gỗ dân gian vẫn tìm về Nam Định để đặt hàng những ngôi nhà làm thủ công. Bởi lẽ, máy móc có thể sao chép hình dáng, nhưng không thể sao chép được cái thần thái mà người thợ gửi gắm qua từng nhát đục.
Mỗi đường nét chạm tay đều có độ nông sâu khác nhau, có sự ngẫu hứng đầy nghệ thuật mà máy móc vô tri không thể làm được. Một bông hoa chạm tay nhìn sẽ có độ mềm, độ nảy; một con rồng chạm tay nhìn mắt sẽ có thần. Đó là giá trị độc bản, là sự xa xỉ thực sự của văn hóa truyền thống.
Những người thợ trẻ tại Nam Định ngày nay đang tiếp nối cha ông, không ngừng học hỏi và sáng tạo. Họ vừa giữ gìn những niêm luật cổ xưa, vừa áp dụng những công nghệ mới trong khâu xử lý vật liệu, vận chuyển, lắp đặt để đưa những nếp nhà gỗ đi xa hơn, hiện diện trên khắp mọi miền tổ quốc. Từ những ngôi từ đường dòng họ uy nghiêm cho đến những khu nghỉ dưỡng cao cấp mang phong cách Á Đông, dấu ấn của bàn tay người thợ Thành Nam vẫn luôn hiện hữu, khẳng định vị thế độc tôn trong làng nghề mộc Việt Nam.
Nếu bạn đang ấp ủ giấc mơ sở hữu một không gian sống đậm chất văn hóa, một nơi chốn bình yên để trở về, hãy một lần tìm hiểu về nghệ thuật làm nhà gỗ của các nghệ nhân Nam Định. Đó không chỉ là việc xây một ngôi nhà, mà là việc kiến tạo một di sản để lại cho muôn đời sau.
Liên hệ tư vấn và thi công
Để được tư vấn chi tiết về thiết kế và thi công nhà gỗ chuẩn phong cách truyền thống Bắc Bộ, quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với chúng tôi. Với đội ngũ nghệ nhân lành nghề từ cái nôi mộc Thành Nam, chúng tôi cam kết mang đến những công trình không chỉ bền vững về kết cấu mà còn đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc.
Hotline: 0936 68 70 71
