Bí quyết lựa chọn chất liệu gỗ bền bỉ, chống mối mọt phù hợp với khí hậu vùng hạ lưu sông Hồng tại các vùng Nam Định
Vùng đất Nam Định, nơi hạ lưu con sông Hồng đỏ nặng phù sa đổ ra biển lớn, từ bao đời nay đã nổi danh là cái nôi của những nếp nhà gỗ kẻ truyền trứ danh. Không chỉ là nơi sản sinh ra những kíp thợ tài hoa bậc nhất miền Bắc, mảnh đất này còn lưu giữ những bí quyết dựng nhà độc đáo để chống chọi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Tuy nhiên, khí hậu đặc thù của vùng cửa biển, nơi giao thoa giữa hơi ẩm của sông và vị mặn của gió biển, luôn là bài toán khó đối với bất kỳ ai mong muốn sở hữu một ngôi nhà gỗ truyền thống trường tồn cùng thời gian. Việc lựa chọn chất liệu gỗ không chỉ đơn thuần là tìm loại gỗ đắt tiền, mà là sự thấu hiểu sâu sắc về đặc tính sinh học của gỗ trong mối tương quan với thổ nhưỡng và khí hậu bản địa.
Thách thức từ khí hậu vùng hạ lưu sông Hồng đối với công trình gỗ
Để hiểu tại sao những ngôi nhà cổ tại Nam Định có thể đứng vững cả trăm năm, trước tiên chúng ta phải nhìn nhận rõ những kẻ thù giấu mặt của gỗ tại vùng đất này. Nam Định nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nhưng lại chịu ảnh hưởng sâu sắc của vùng duyên hải. Độ ẩm tại đây thường xuyên ở mức cao, đặc biệt là vào những tháng mùa xuân với hiện tượng nồm ẩm đặc trưng của miền Bắc. Hơi nước bão hòa trong không khí ngấm sâu vào từng thớ gỗ, tạo điều kiện lý tưởng cho nấm mốc phát triển và làm suy giảm liên kết tế bào gỗ.
Chưa kể, tại các huyện ven biển như Hải Hậu, Giao Thủy hay Nghĩa Hưng, gió mang theo hơi muối mặn mòi thổi vào đất liền quanh năm. Muối biển là tác nhân gây ăn mòn kim loại và làm khô giòn bề mặt gỗ nếu không được xử lý kỹ càng. Bên cạnh đó, vùng đất trũng thấp, nhiều ao hồ sông ngòi cũng là môi trường sinh sống ưa thích của các loài mối đất, mọt nước. Chính vì vậy, Yếu tố ảnh hưởng đến độ bền nhà gỗ tại Nam Định phức tạp hơn nhiều so với các vùng trung du hay miền núi. Người thợ làm nhà phải tính toán kỹ lưỡng từ khâu chọn gỗ lõi, xử lý ngâm tẩm cho đến kỹ thuật kê tảng đá chân cột sao cho hơi ẩm không thể leo ngược lên thân cột.
Những loại gỗ “thần thánh” khắc chế sự khắc nghiệt của thời tiết
Trong kho tàng kinh nghiệm của cha ông để lại, không phải loại gỗ nào cũng được phép đưa vào làm rường cột cho ngôi nhà. Sự phân cấp gỗ không chỉ dựa trên độ quý hiếm mà dựa trên khả năng chịu đựng. Đối với nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ nói chung và vùng Nam Định nói riêng, có những “ứng cử viên” sáng giá đã được thời gian kiểm chứng.
Gỗ Lim – Vị vua của sự bền vững
Nhắc đến làm nhà gỗ, người ta nghĩ ngay đến gỗ Lim. Không phải ngẫu nhiên mà Lim đứng đầu trong tứ thiết “Đinh, Lim, Sến, Táu”. Đặc tính của gỗ Lim là chất gỗ cực kỳ đanh, nặng và chắc. Thớ gỗ xoắn, dai, có khả năng chịu lực nén rất tốt, thích hợp để làm các cấu kiện chịu lực chính như cột cái, xà, kẻ. Điểm đặc biệt khiến Lim trở thành lựa chọn hàng đầu tại Nam Định chính là khả năng kháng mối mọt tự nhiên gần như tuyệt đối. Mùi hắc đặc trưng của gỗ Lim, tuy có thể gây khó chịu trong quá trình chế tác, nhưng lại là khắc tinh của các loài côn trùng gây hại.
Hiện nay, trên thị trường phổ biến hai dòng là Lim Lào và Lim Nam Phi (Lim Tali, Lim Okan). Lim Lào với tuổi đời cao, khai thác từ rừng già nguyên sinh, chất gỗ mịn và ít co ngót hơn, thường được các đại gia săn đón. Tuy nhiên, Lim Nam Phi loại tuyển chọn kỹ càng, không dính rác, cũng là một lựa chọn kinh tế và bền bỉ không kém. Khi sử dụng gỗ Lim tại vùng khí hậu ẩm như Nam Định, điều quan trọng nhất là quá trình sấy hoặc để khô tự nhiên phải đủ lâu để gỗ ổn định, tránh tình trạng nứt dăm do thay đổi độ ẩm đột ngột.
Gỗ Gõ Đỏ – Sự ổn định tuyệt vời trước biến đổi nhiệt độ
Nếu Lim mang vẻ đẹp uy nghi, trầm mặc thì Gõ Đỏ lại mang đến sự sang trọng và rực rỡ. Tại các công trình nhà gỗ hiện đại hoặc nhà thờ họ tại Nam Định gần đây, Gõ Đỏ đang dần chiếm ưu thế. Ưu điểm lớn nhất của Gõ Đỏ so với Lim là độ ổn định cực cao. Gỗ ít khi bị cong vênh hay nứt nẻ dù thời tiết có chuyển từ hanh khô sang nồm ẩm cực đoan. Điều này cực kỳ quan trọng đối với các chi tiết điêu khắc tinh xảo trên cửa võng, câu đầu hay bẩy hiên.
Thớ gỗ Gõ Đỏ mịn, vân gỗ lớn màu vàng đỏ xen kẽ các giác gỗ màu đen rất đẹp mắt, tạo nên tính thẩm mỹ cao cho không gian thờ tự. Hơn nữa, Gõ Đỏ cũng có khả năng kháng sâu bệnh, mối mọt rất tốt, phù hợp với môi trường khí hậu nóng ẩm mưa nhiều. Một ngôi nhà làm từ Gõ Đỏ thường mang lại cảm giác ấm cúng vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè, rất hợp ý các gia chủ kỹ tính.
Gỗ Mít – Loại gỗ tâm linh thân thuộc
Ở các vùng quê Nam Định, hình ảnh cây mít trong vườn nhà đã trở nên quá đỗi thân thương. Gỗ Mít (gỗ Mít ta) được xem là loại gỗ chuyên dùng cho không gian thờ tự và làm nhà ở dân dụng từ xa xưa. Người xưa tin rằng gỗ Mít có tính “lành”, quy tụ linh khí của đất trời, lại có màu vàng tươi như màu của Phật giáo, nên rất được ưa chuộng để tạc tượng và làm đồ thờ. Nhưng ít ai biết rằng, gỗ Mít cũng là một loại gỗ làm nhà cực tốt.
Mít ta có đặc điểm là thớ mềm, dễ đục đẽo chạm khắc nhưng lại rất dai. Đặc biệt, gỗ Mít hầu như không bao giờ bị mối mọt tấn công và rất ít khi cong vênh. Ngôi nhà làm bằng gỗ mít thường có mùi thơm nhẹ nhàng, dễ chịu. Tuy nhiên, để kiếm được những cây mít cổ thụ đủ kích thước làm cột cái hiện nay là rất khó và đắt đỏ. Do đó, gỗ Mít thường được ưu tiên sử dụng cho các cấu kiện như hoành, rui, mè hoặc làm vách ngăn, cửa bức bàn trong các ngôi nhà gỗ 3 gian 2 chái mang đậm hồn quê.
Quy trình xử lý gỗ – Bí quyết của người thợ cả Nam Định
Chọn được gỗ tốt mới chỉ là điều kiện cần, quy trình xử lý gỗ mới là điều kiện đủ để đảm bảo tuổi thọ công trình. Những người thợ mộc lành nghề tại các làng nghề nổi tiếng như La Xuyên (Ý Yên) hay Hải Minh (Hải Hậu) luôn có những nguyên tắc bất di bất dịch trong khâu pha chế gỗ. Gỗ sau khi xẻ thành khí không bao giờ được đưa vào thi công ngay. Chúng cần trải qua quá trình “tôi luyện” để thích nghi với môi trường.
Phương pháp truyền thống hiệu quả nhất vẫn là ngâm gỗ dưới bùn ao (ngâm nước) trong thời gian dài, có khi lên đến vài năm. Việc ngâm gỗ giúp loại bỏ hoàn toàn nhựa cây (nhựa là thức ăn yêu thích của mọt), làm cho thớ gỗ dẻo dai hơn và hạn chế tối đa việc cong vênh sau này. Sau khi vớt lên, gỗ phải được phơi trong bóng râm, tránh ánh nắng trực tiếp gay gắt để nước thoát ra từ từ, giúp gỗ khô kiệt mà không bị nứt toác. Ngày nay, công nghệ sấy hơi nước hiện đại giúp rút ngắn thời gian này nhưng vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình hạ độ ẩm từ từ để không phá vỡ kết cấu nhà gỗ từ bên trong.
Ngoài ra, đối với các cấu kiện tiếp xúc gần mặt đất hoặc những vị trí khuất gió dễ ẩm mốc, người thợ thường quét thêm lớp dầu bảo quản chuyên dụng hoặc sơn ta truyền thống. Lớp sơn này không chỉ tạo độ bóng, tăng thẩm mỹ mà còn như một lớp áo giáp ngăn chặn hơi ẩm và nấm mốc xâm nhập. Đặc biệt tại vùng Nam Định, việc kê chân cột lên các tảng đá xanh (đá tảng) cao ráo là bắt buộc. Tảng đá không chỉ chịu lực mà còn đóng vai trò cách ly chân cột gỗ khỏi nền đất ẩm ướt, một chi tiết nhỏ trong thiết kế nhà gỗ nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ vô cùng lớn.
Kết cấu và kiến trúc hỗ trợ độ bền của gỗ
Độ bền của một ngôi nhà gỗ không chỉ nằm ở chất liệu mà còn nằm ở chính cách thức liên kết các cấu kiện. Lối làm nhà kẻ truyền hay chồng rường đấu sen của vùng đồng bằng Bắc Bộ là đỉnh cao của kỹ thuật mộc. Các thanh gỗ được liên kết với nhau hoàn toàn bằng mộng, không sử dụng đinh sắt. Sắt thép khi gặp hơi mặn và độ ẩm cao sẽ bị rỉ sét, trương nở và phá vỡ thớ gỗ xung quanh. Ngược lại, các mối ghép mộng gỗ càng để lâu càng khít, tạo nên một khối thống nhất vững chãi, co giãn đồng bộ theo thời tiết.
Phần mái nhà cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bộ khung gỗ. Mái nhà cổ truyền thường có độ dốc lớn để thoát nước mưa nhanh chóng, đầu mái vươn xa (tàu mái) để che chắn cho hàng cột hiên và vách gỗ khỏi bị mưa tạt gió lùa. Lớp ngói mũi hài nung thủ công hoặc ngói âm dương dày dặn giúp cách nhiệt, giữ cho không gian bên dưới mái luôn khô ráo, thoáng mát. Đây là những nét tinh hoa trong kiến trúc nhà gỗ mà cha ông ta đã đúc kết qua hàng ngàn năm để thích nghi với khí hậu nhiệt đới.
Lựa chọn đơn vị thi công am hiểu địa phương
Cuối cùng, dù bạn có trong tay loại gỗ quý nhất, bản vẽ đẹp nhất nhưng nếu giao cho một đội thợ không am hiểu về khí hậu và thổ nhưỡng vùng Nam Định thì công trình cũng khó mà trọn vẹn. Quá trình thi công nhà gỗ đòi hỏi người thợ phải có cái tâm và cái tầm. Họ phải biết cách “đọc” vân gỗ để chọn chiều lắp dựng sao cho gỗ không bị vặn, biết cách tính độ co ngót của gỗ vào mùa hanh heo để chừa khe hở mộng cho mùa nồm ẩm gỗ nở ra là vừa khít.
Những người thợ mộc gốc Nam Định thường có một sự nhạy cảm đặc biệt với thời tiết nơi đây. Họ biết khi nào nên dựng cột, khi nào nên lợp mái để tránh những cơn mưa bất chợt hay những đợt gió mùa. Sự tỉ mỉ trong từng nhát đục, đường bào của họ không chỉ tạo nên vẻ đẹp của nhà gỗ dân gian mà còn gửi gắm vào đó khát vọng về một ngôi nhà vững chãi, che chở cho con cháu đời đời.
Việc xây dựng một nếp nhà gỗ tại vùng hạ lưu sông Hồng là một hành trình đầy tâm huyết. Đó là sự kết hợp giữa việc tuyển chọn khắt khe chất liệu gỗ như Lim, Gõ Đỏ, Mít; quy trình xử lý gỗ khoa học kết hợp kinh nghiệm dân gian; và bàn tay tài hoa của những người thợ mộc lành nghề. Chỉ khi hội tụ đủ các yếu tố đó, ngôi nhà gỗ mới thực sự trở thành một di sản, bất chấp nắng mưa, gió bão của vùng đất cửa biển Nam Định.
Nếu quý gia chủ đang ấp ủ dự định kiến tạo một không gian sống đậm chất truyền thống, bền bỉ với thời gian ngay trên mảnh đất quê hương, hãy liên hệ với chúng tôi để nhận được những tư vấn chuyên sâu nhất từ các nghệ nhân lành nghề.
Hotline/Liên hệ: 0936 68 70 71
