Gìn giữ nếp nhà xưa: Xu hướng phục dựng nhà kẻ truyền 3 gian của các dòng họ lớn tại Nam Định
Về với đất Nam Định những ngày cuối năm, đi qua những vùng quê trù phú như Hải Hậu, Xuân Trường hay Ý Yên, người ta dễ dàng bắt gặp những công trình tâm linh bề thế đang dần thành hình. Không phải là những tòa biệt thự kiểu Âu tráng lệ, cũng chẳng phải những ngôi nhà cao tầng bê tông cốt thép lạnh lẽo, mà đó là sự trở lại đầy ngoạn mục của những nếp nhà gỗ truyền thống mái ngói đỏ tươi. Câu chuyện phục dựng nhà kẻ truyền 3 gian giờ đây không chỉ đơn thuần là xây dựng một nơi chốn đi về, mà đã trở thành một xu hướng văn hóa, một cách để các dòng họ lớn tại Nam Định “gìn giữ nếp nhà”, khẳng định vị thế và giáo dục con cháu về cội nguồn.
Là một người đã gắn bó hơn nửa đời người với đục, cưa và mùi thơm của gỗ, tôi hiểu rằng mỗi ngôi nhà gỗ mọc lên là một câu chuyện dài về tâm huyết, tiền bạc và cả những trăn trở của người con xa quê muốn tìm về giá trị gốc rễ.
Sức sống mãnh liệt của nếp nhà gỗ trong tâm thức người Nam Định
Nam Định vốn được mệnh danh là đất trăm nghề, trong đó nghề mộc và chạm khắc gỗ đã đạt đến trình độ tinh hoa. Những người thợ Ý Yên, Hải Minh từ xưa đã nổi tiếng khắp xứ Bắc với đôi bàn tay tài hoa, có thể thổi hồn vào những khối gỗ vô tri. Chính vì sinh ra trên mảnh đất ấy, người Nam Định dù đi làm ăn xa xứ, thành đạt ở phương trời nào thì trong sâu thẳm tâm hồn, hình ảnh ngôi nhà 3 gian, sân gạch, giếng nước vẫn là biểu tượng của sự bình yên và thành đạt viên mãn nhất.
Khác với những ngôi nhà hiện đại, nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ mang trong mình triết lý nhân sinh sâu sắc. Đó là sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, là tôn ti trật tự trong gia đình thể hiện qua cách bố trí gian thờ, gian tiếp khách. Với các dòng họ lớn tại Nam Định, việc phục dựng lại nhà thờ họ hay nhà từ đường theo lối kẻ truyền 3 gian không chỉ là để báo hiếu tổ tiên, mà còn là “của để dành” vô giá cho muôn đời sau. Gỗ càng để càng có giá, nét chạm càng ngắm càng thấy sâu, đó là cái “lãi” mà người sành sỏi mới thấu hiểu được.
Giải mã sức hút của lối kiến trúc “Kẻ Truyền” 3 gian
Tại sao lại là nhà kẻ truyền mà không phải là chồng rường hay nhà rường Huế? Đây là câu hỏi mà tôi thường xuyên nhận được khi tư vấn cho các gia chủ. Thực tế, lối kiến trúc kẻ truyền (tiền kẻ, hậu bẩy) là đặc trưng tiêu biểu nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ, phù hợp nhất với khí hậu và tập quán sinh hoạt nơi đây.
Cái hồn của hệ khung và nét lượn của kẻ
Trong kiến trúc nhà gỗ kẻ truyền, hệ khung gỗ chịu lực là yếu tố quan trọng nhất. “Kẻ” ở đây là các dầm đơn đặt theo chiều dốc mái, truyền lực từ mái xuống các cột. Cái hay, cái tài của người thợ Nam Định nằm ở chỗ biết biến những thanh gỗ chịu lực thô cứng ấy thành những tác phẩm nghệ thuật mềm mại. Kẻ ngồi, kẻ hiên được đục chạm hoa văn tứ quý, tứ linh, hay hoa lá tây, vừa uy nghi lại vừa thanh thoát.
Một ngôi nhà đẹp chuẩn mực là khi nhìn vào bộ khung, ta thấy được sự cân đối, vững chãi nhưng không nặng nề. Các cấu kiện liên kết với nhau hoàn toàn bằng mộng mẹo, không dùng đinh sắt. Trải qua hàng trăm năm, gỗ có thể co ngót nhưng nhờ hệ mộng thắt, ngôi nhà càng đứng lâu càng vững. Đó là đỉnh cao của kỹ thuật xây dựng dân gian mà khoa học hiện đại cũng phải ngả mũ thán phục.
Phân chia không gian và công năng sử dụng
Thông thường, các dòng họ lớn thường ưu tiên phục dựng nhà 3 gian hoặc 5 gian. Tuy nhiên, xu hướng gần đây tại Nam Định đang thiên về mẫu 3 gian thông hiên để làm nhà thờ tư gia hoặc nhà thờ chi. Ba gian này được phân chia công năng rất rõ ràng theo lề lối xưa:
Gian chính giữa bao giờ cũng là nơi trang trọng nhất để đặt bàn thờ tổ tiên. Án gian, hoành phi, câu đối được sơn son thếp vàng lộng lẫy. Gian này thường rộng hơn hai gian bên một chút để tạo sự uy nghiêm.
Hai gian bên dùng để đặt sập gụ, tủ chè, là nơi tiếp khách và con cháu quây quần bàn bạc việc họ. Sự ấm cúng, gần gũi của tình thân gia đình chính là được nuôi dưỡng trong không gian này.
Xu hướng kết hợp: Nhà gỗ 3 gian 2 chái và quần thể sân vườn
Nếu như trước đây, nhà gỗ thường đứng độc lập thì ngày nay, với quỹ đất rộng rãi ở quê, các gia chủ thường hướng tới quy hoạch tổng thể. Một lựa chọn phổ biến cho các gia đình có nhu cầu ở thực tế kết hợp thờ phụng là mô hình nhà gỗ 3 gian 2 chái. Hai chái (buồng gói) ở hai bên đầu hồi được cơi nới rộng ra, có thể bố trí phòng ngủ khép kín hoặc kho, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tiện nghi của cuộc sống hiện đại mà không phá vỡ cấu trúc tâm linh của 3 gian giữa.
Đi kèm với ngôi nhà chính là hệ thống sân vườn, ao cá, lầu vọng nguyệt và cổng đá. Tại Nam Định, tôi đã từng chứng kiến những công trình nhà thờ họ được quy hoạch trên diện tích hàng nghìn mét vuông. Gia chủ không tiếc tiền đầu tư những cây tùng, cây sanh cổ thụ, kết hợp với tường rào đá ong, tạo nên một không gian tách biệt hoàn toàn với sự xô bồ ngoài kia. Bước qua cánh cổng gỗ, ta như lạc vào một thế giới khác, tĩnh tại và an nhiên.
Quy trình phục dựng: Từ chọn gỗ đến cất nóc
Để có được một ngôi nhà gỗ để đời, quy trình thực hiện đòi hỏi sự tỉ mỉ và khắt khe vô cùng. Không giống như xây nhà tường gạch, làm nhà gỗ là cuộc chơi của sự kiên nhẫn và am hiểu về kết cấu nhà gỗ.
Tuyển chọn nguyên liệu – Linh hồn của ngôi nhà
Gỗ Lim (Lim Lào hoặc Lim Nam Phi) vẫn là lựa chọn hàng đầu của các đại gia Nam Định nhờ đặc tính cứng, chắc, vân đẹp và không bị mối mọt. Tuy nhiên, để chọn được những cây gỗ Lim đạt chuẩn “thẳng như ruột ngựa”, không rác, không sâu bọng là cả một kỳ công. Nhiều gia chủ kỹ tính còn lặn lội sang tận kho gỗ bên Lào hoặc các cảng gỗ lớn để tự tay “vỗ gỗ”, chọn từng cây cột cái, cột quân.
Ngoài Lim, các loại gỗ như Gõ Đỏ, Mít, Xoan cũng được sử dụng tùy theo kinh phí và sở thích. Gỗ Mít mang ý nghĩa tâm linh, màu vàng sáng sang trọng nhưng hiếm có gỗ to để làm cột lớn. Gỗ Xoan ngâm kỹ thì bền bỉ, giá thành phải chăng, mang nét mộc mạc thôn quê.
Giai đoạn “Phạt mộc” và gia công tại xưởng
Sau khi chốt phương án thiết kế nhà gỗ, nghi lễ “Phạt mộc” được tiến hành để báo cáo thổ công, tổ nghề. Đây là nhát rìu đầu tiên đẽo vào khối gỗ, đánh dấu sự khởi đầu của quá trình chế tác. Tại xưởng, các tốp thợ sẽ chia nhau công việc: tốp xẻ gỗ, tốp làm mộng, tốp đục chạm.
Người thợ cả (bác cả) đóng vai trò như nhạc trưởng. Họ là người nắm giữ “sào mực” – bản vẽ kỹ thuật cổ truyền được đánh dấu trên một thanh tre hoặc gỗ. Chỉ cần sai một ly ở sào mực, khi lắp dựng cả ngôi nhà sẽ bị xô lệch. Vì vậy, việc tìm được người thợ cả có tâm và có tầm là yếu tố quyết định thành bại của công trình.
Lắp dựng và hoàn thiện
Quá trình thi công nhà gỗ tại hiện trường thường diễn ra rất nhanh, chỉ khoảng 1-2 tuần vì mọi cấu kiện đã được làm khớp tại xưởng. Giây phút xúc động nhất chính là lễ “Cất nóc” (Thượng lương). Thanh nóc nhà được kéo lên, gia chủ đích thân đặt viên ngói đầu tiên hoặc tờ tiền lộc, cầu mong sự che chở, bình an cho gia trạch.
Sau khi lợp ngói (thường là ngói mũi hài nung thủ công hoặc ngói nhà máy Hạ Long), công đoạn hoàn thiện như đánh vecni, sơn son thếp vàng hoành phi câu đối sẽ được tiến hành. Xu hướng hiện nay tại Nam Định là giữ nguyên màu gỗ tự nhiên, chỉ phủ lớp sơn PU mỏng hoặc đánh sáp để khoe được vân gỗ và màu thời gian.
Thách thức trong việc gìn giữ nét tinh hoa cổ truyền
Dù phong trào phục dựng đang lên cao, nhưng việc tìm kiếm những đơn vị thi công am hiểu sâu sắc về nhà gỗ dân gian không phải chuyện dễ. Thị trường hiện nay xuất hiện nhiều đội thợ “tay ngang”, làm nhà gỗ theo kiểu công nghiệp, đục chạm bằng máy CNC 100% khiến đường nét vô hồn, nông choẹt.
Nhà gỗ kẻ truyền đúng chất Nam Định phải có sự tham gia của bàn tay người thợ thủ công trong những chi tiết quan trọng. Máy móc chỉ nên hỗ trợ khâu pha gỗ, làm thô. Còn cái thần thái của con rồng, cái mềm mại của lá lật, cái tinh xảo của triện tàu lá dắt… bắt buộc phải được tỉa tót bằng đục tay. Một ngôi nhà mà nhìn đâu cũng thấy sự can thiệp của máy móc thì chẳng khác nào một sản phẩm nhựa đúc, mất đi giá trị lưu truyền.
Bên cạnh đó, nguồn gỗ tự nhiên ngày càng khan hiếm cũng là một bài toán khó. Giá gỗ biến động từng ngày, đòi hỏi gia chủ phải có sự chuẩn bị tài chính vững vàng và quyết đoán. Nhiều công trình nhà gỗ bị gián đoạn hoặc phải thay đổi chủng loại gỗ giữa chừng vì thiếu nguyên liệu, điều này rất kiêng kỵ trong làm nhà.
Lời khuyên cho các gia chủ đang ấp ủ dự định làm nhà gỗ
Với kinh nghiệm nhiều năm lăn lộn trong nghề, tôi khuyên các bác, các chú nếu đang có ý định dựng nhà, hãy dành thời gian đi tham quan thực tế các công trình mà đơn vị thi công đã làm. Đừng chỉ nhìn vào bản vẽ 3D hay những lời quảng cáo hoa mỹ. Hãy đến tận nơi, sờ tay vào cột gỗ, nhìn kỹ các đường ghép mộng xem có kín khít không (gọi là “bén cháy”), ngắm nghía các nét đục xem có hồn không.
Đặc biệt, hãy tìm đến những người thợ gốc Nam Định, những người sinh ra từ làng nghề, lớn lên trong tiếng đục đẽo. Họ không chỉ làm nhà bằng kỹ thuật, mà còn làm bằng lòng tự hào quê hương. Một ngôi nhà gỗ chuẩn mực không chỉ đẹp trong 10 năm, 20 năm mà phải vững chãi hàng trăm năm, trở thành di sản cho con cháu.
Nếu quý gia chủ đang tìm kiếm một đơn vị làm nhà gỗ uy tín tại Nam Định, am hiểu sâu sắc về lề lối kiến trúc cổ truyền và tâm huyết với từng thớ gỗ, hãy liên hệ để chúng ta cùng đàm đạo. Dựng một ngôi nhà không khó, nhưng dựng được một “nếp nhà” để con cháu tự hào mới là điều trân quý.
Mọi thắc mắc về quy trình, chi phí hay phong thủy nhà gỗ, xin đừng ngần ngại liên hệ qua Hotline: 0936 68 70 71. Chúng tôi luôn sẵn lòng lắng nghe và kiến tạo nên những không gian thờ tự trang nghiêm, ấm cúng nhất cho dòng họ của quý vị.
